شهرستان‌ اروميه‌ در فاصله‌ ۹۵۱ كيلومتري‌ تهران قرار دارد و شهر اروميه‌ در ۱۸ كيلومتري‌ غرب‌ درياچه اروميه در جلگه‌ سرسبز و خرمي‌ واقع‌ شده‌ است‌. ارتفاعات‌ اين‌ شهرستان‌، استان‌ را از كشورهاي‌ تركيه‌ و عراق‌ جدا مي‌سازد. آب‌ و هواي‌ آن‌ در زمستان‌ سرد و در تابستان‌ معتدل‌ است‌. اروميه و حومه ی آن از جهت منابع طبيعی و انسانی يكی از غنی ترين مناطق آذربايجان غربی محسوب می شوند.
شهرستان اروميه؛ مهم ترين منطقه ی آذربايجان غربی است که وجود جاذبه های متعدد طبيعی و تاريخی، آن را از نظر گردشگری برجسته و قابل توجه نموده است. انواع درختان کهن سال در ميان چمن زارهای سبز و خرم و باغ ها و بوستان های با صفا اين شهرستان را در برگرفته اند. اهالی این منطقه به شغل های کشاورزی، دام داری، صنایع دستی و شغل های خدماتی و بازرگانی اشتغال دارند.
درياچه اروميه در اين شهرستان؛ مهم ترين پديده طبيعی، اقتصادی و گردشگری به شمار می آید. اروميه از نظر كشاورزی، باغ داری و دام داری خودكفا بوده و جایگاه مناسبی دارد. پارک ملی، چشمه های متعدد منطقه، مناطق حفاظت شده، کوه های سر به فلک کشيده، مراتع ييلاقی و از همه مهم تر درياچه اروميه به همراه جزاير متعدد داخل آن و زيستگاه های پرندگان عمده ترين جاذبه های طبيعی شهرستان اروميه را تشکیل می دهند. هم چنين پيشينه ی غنی و تاريخ پرفراز و نشيب منطقه نيز باعث وجود اماکن و بناهای تاريخی متعددی در اين ناحيه شده است. مساجد زيادی نيز در اين منطقه وجود دارند که برخی از آن ها مانند مسجد سردار اروميه از جمله آثار ديدنی منطقه به شمار می روند. کليساهای متعدد موجود در اروميه نیز جزو بناهای تاريخی و معماری با ارزش هستند. كليسای مارقويا که يكی از قديمی ترين بناهای مذهبی است؛ منسوب به حضرت قوما يكی از دوازده حواريون مسيح (ع) است. كليسای قديمی ماريوخنه که سبک معماری آن متعلق به قرن پنجم ميلادی است، آتشكده تمر که مربوط به دوره سلاطين هخامنشی است و ده ها قلعه، پل، مدرسه، حمام، مقبره، عمارت، خانه، سنگ نبشته همراه با بازار اروميه؛ مجموعه ای دیدنی به وجود آورده اند. قدمت‌ برخي‌ آثار بدست‌ آمده‌ ازكاوش‌هاي‌ ناحيه‌ اروميه‌ به‌ دو هزار سال‌ قبل‌ از ميلاد مي‌رسد. بنا به‌ عقيده‌ برخي‌ از محققين ‌، اروميه‌ زادگاه‌ زرتشت‌ پیغمبر بوده است‌. منطقه تاريخی اروميه از قرن ها پيش مهد تمدن و مركز علم و دانش بوده و شهر اروميه يكی از مناطق معتبر علوم قديمی به شمار می رفته و علما و فضلا و دانشمندان متبحر، اصول فقه اسلامی و حكمت و فلسفه و ادبيات را به علاقه مندان تدريس می كردند. جغرافي‌ نويسان‌ قرن‌ سوم‌ هجري‌ اروميه‌ را بعد از اردبيل و مراغه سومين‌ شهر آذربايجان نام‌ برده‌اند. آثار تاريخي‌ بسياري‌ در اين‌ شهر وجود داشته‌ كه‌ متأسفانه‌ برخي‌ از آنها در اثر حوادث‌ تاريخي‌ و تهاجم ‌اقوام‌ و قبايل‌ مختلف‌ از بين‌ رفته‌ است‌.

استان‌ آذربايجان‌ غربي‌ جلوه‌هاي‌ روستايي‌ و عشايري‌ ويژه‌اي‌ دارد كه‌ در نوع‌ خود واجد ارزش‌هاي‌ ايرانگردي ‌هستند. روستاهاي‌ مراكان‌، بند، سيه‌ چشمه‌، خوشاكو، سهولان‌، عيسي‌ كندي‌ و... از طبيعت‌ و حيات‌ وحشي ‌استثتايي‌ برخوردارند و روستاهاي‌ چنقرالو، تمتنان، قره‌ كليسا، قطور، چالدران‌ و... با آثار تاريخي‌ دوران‌ مختلف‌ ياد آور حوادث‌ تاريخي‌ و بيانگر جلوه‌هاي‌ تاريخ‌ گذشته‌ منطقه‌ هستند. در اطراف‌ شهرستان‌ ماكو ، عشاير ايل‌ جلالي‌ استقرار دارند. اين‌ ايل‌ به‌ دو تيره‌ بنام‌هاي‌ (ميلان‌) و (قزلباش‌) تقسيم‌ مي‌شود. كل‌ ايل‌ جلالي‌ ۷۵ رسته‌ است‌ كه‌ از اين‌ تعداد ۲۹ رسته‌ كوچرواند.

كوچ‌ افقي‌ كه‌ توام‌ به‌ جابجايي‌ دائمي‌ و اتراق‌ در نواحي‌ دشت‌ است‌ و كوچ‌ عمودي‌ كه‌ در ارتفاعات ‌زاگرس‌ صورت‌ مي‌گيرد. عشاير از نيمه‌ ارديبهشت‌ هر سال‌ راهي‌ ييلاق‌ مي‌شوند ، از اوايل‌ خرداد تا اواخر مرداد ماه‌ در منطقه‌ ييلاقي‌ اتراق‌ مي‌كنند و سپس‌ شهريور ماه‌ راهي‌ قشلاق‌ مي‌شوند. عشاير شهرستان‌ پيرانشهر در سه ‌ايل‌ بنام‌هاي‌ (مامش‌) ، (منگور) و (پيران‌) متمركزند. اين‌ ايلات‌ به‌ ۱۷۰ تيره‌ تقسيم‌ مي‌شوند و كرد زبان‌ هستند. افراد اين‌ تيره‌ها در ۵۰ روستا اسكان‌ يافته‌اند. كوچ‌ اين‌ عشاير بصورتي‌ كه‌ تمامي‌ افراد ايل‌ از محل‌ قشلاق‌ دورشوند و در ييلاق‌ اتراق‌ كنند بندرت‌ ديده‌ مي‌شود. نحوه‌ جابجايي‌ بصورت‌ كوچ‌ عمودي‌ است‌ كه‌ ۱۰۵ تيره ‌، رمه ‌را بصورت‌ عمودي‌ به‌ چرا مي‌برند و ۶۵ تيره‌ نيز رمه‌ را بصورت‌ افقي‌ به‌ چرا مي‌برند. كوچ‌ افقي‌ عمدتاً در دامنه‌ و دشت‌ صورت‌ مي‌گيرد .

استان‌ آذربايجان غربي دو موزه‌ تاريخي‌ طبيعي‌ دارد كه‌ يكي‌ در دانشگاه‌ اروميه وديگري‌ در سازمان‌ حفظ‌ محيط‌ زيست‌ قرار دارد. موزه‌ تاريخ‌ طبيعي‌ دانشگاه‌ مشتمل‌ بر حيوانات‌ پرنده‌، چرنده‌ ، خزنده‌ وحشي‌ و حشرات‌ مختلف‌ است‌. موزه‌ تاريخ‌ طبيعي‌ سازمان‌ حفظ‌ محيط‌ زيست‌ نيز مجموعه‌ متنوعي‌ ازانواع‌ حيوانات‌ و حيات‌ وحش‌ استان‌ و ساير نقاط‌ ايران‌ را به‌ نمايش‌ گذاشته‌ است‌. اين‌ موزه‌ در نزديك‌ روستاي‌ رشكان‌ در ساحل‌ درياچه‌ اروميه‌ قرار دارد.

موزه‌ شهرستان‌ اروميه‌ در سال‌ ۱۳۴۶ خورشیدی در خيابان‌ دانشگاه‌ بنا گرديد. اين‌ موزه‌ يك‌ سالن ‌بزرگ‌ ، مخصوص‌ اشياء باستاني‌ و تاريخي ‌، دو سالن‌ براي‌ موزه‌ مردم‌شناسي‌ و يك‌ سالن‌ به‌ عنوان‌ كتابخانه‌ دارد. در بخش‌ ما قبل‌ تاريخ‌ موزه‌ ، انواع‌ اشياء سفالي‌ خام‌ و پخته‌ و مفرغي‌ در بخش‌ تاريخي‌ ، آثاري‌ از مفرغ‌ و برنز، جنگ ‌افزار و وسايل‌ و اشياء سفالي‌ ديگر به‌ نمايش‌ گذاشته‌ شده‌ است‌. در بخش‌ اسلامي‌ موزه‌ انواع‌ ظروف‌ واشياء سفالين‌ و فلزي‌ وجود دارد كه‌ بي‌ نهايت‌ جالب‌ و ديدني‌ هستند. در بخش‌ مردم‌ شناسي‌ موزه‌ ، لباس‌ و وسايل‌ مربوط‌ به‌ قرن‌ ۱۳ و ۱۴ هجري‌ قمري‌ و همچنين‌ اشياء مسي‌ و برنجي‌ ، شيشه‌اي‌ ، پارچه‌اي‌ ، سفالين ‌، چوبي‌ و نيز مجسمه‌هايي‌ از اقوام‌ و طوايف‌ مختلف‌ كشور با لباس‌هاي‌ محلي‌ به‌ نمايش‌ درآمده‌ است‌. در بخش‌هنرهاي‌ تزئيني‌ نيز تابلوها ، مينياتورها ، مرقع‌ و قلمدان‌هاي‌ متعلق‌ به‌ قرون‌ ۱۳ و ۱۴ هجري‌ قمري‌ عرضه‌ شداند.

شهرستان اروميه يکی از مهم ترين مناطق آذربايجان است که وجود جاذبه های متعدد طبيعی و تاريخی، آن را از نظر گردشگری برجسته و قابل توجه نموده است. پارک ملی درياچه اروميه، چشمه های متعدد منطقه که خاصيت درمانی دارند، مناطق حفاظت شده، کوه های سر به فلک کشيده، مراتع ييلاقی و از همه مهم تر درياچه اروميه به همراه جزاير متعدد داخل آن و زيستگاه های پرندگان عمده ترين جاذبه های طبيعی شهرستان اروميه هستند. هم چنين پيشينه ی غنی و تاريخ پر فراز و نشيب منطقه نيز باعث ايجاد اماکن و بناهای تاريخی متعددی در اين ناحيه شده است. مساجد زيادی نيز در اين منطقه وجود دارند که برخی از آن ها مانند مسجد سردار اروميه از جمله آثار ديدنی منطقه به شمار می روند. کليساهای متعدد موجود در اروميه جزو بناهای تاريخی با ارزش منطقه هستند. كليسای مارقويا که يكی از قديمی ترين بناهای مذهبی است؛ منسوب به حضرت قوما يكی از دوازده حواريون مسيح است. كليسای قديمی ماريوخنه که سبک معماری آن متعلق به قرن پنجم ميلادی است، آتشكده تمر که مربوط به دوره سلاطين هخامنشی است و ده ها قلعه، پل، مدرسه، حمام، مقبره، عمارت، خانه، سنگ نبشته در کنار بازار اروميه مجموعه جالبی از جاذبه های تاريخی و مکان های ديدنی به وجود آورده اند.

شهرستان ارومیه از نظر صنایع و معادن پررونق است. از آن جا که مهم ترين اشتغال در شهرستان اروميه كشاورزی است، بیش ترین صنايع آن نيز نظير كارخانه قند، تحقيقات توتون، شير پاستوريزه، تهيه آب انگور، تهيه رب گوجه فرنگی، كارخانه های سبزی پاک كنی و سردخانه ها برای نگه داری ميوه و ساير مواد غذايی وابسته به كشاورزی است. دو گروه صنعتی كانی های غير فلزی و غذايی – دارويی در بين ساير صنايع بالاترين تعداد و بيش ترين ميزان اشتغال را دارند. معادن در شهرستان اروميه مشتمل بر معادن مصالح و سنگ های ساختمانی است معادن ديگری چون نمک آبی و نمک سنگی نيز در اين شهرستان وجود دارند.

ارومیه منطقه ای کشاورزی است. نزديک به هفتاد درصد از سطح زير كشت زراعت های سالانه متعلق به كشت گندم است و متجاوز از ۳۲ رقم گندم مختلف در اين مناطق زير كشت قرار می گيرد. استان آذربايجان غربی در داشتن زمین های زراعی؛ رتبه مهمی در کشور دارد. سهم اروميه از اين ميان به عنوان مركز استان بسيار مهم است. شهرستان اروميه به دليل داشتن آب كافی و زمین های حاصل خيز از مناسب ترين مناطق كشاورزی استان محسوب می شود و شغل اصلی مردم كشاورزی است. گندم و جو، انواع ميوه و صيفی جات و به خصوص انگور از مهم ترين محصولات كشاورزی اروميه است. انگور و سيب درختی از جمله محصولات حاصل خيز است كه به مقدار زياد و بسيار مرغوب و مطلوب به دست آمده و به روسيه و آلمان نيز صادر می شود. رشته کوه های زاگرس در غرب و رطوبت درياچه اروميه كه در شرق آن واقع است در وسعت مراتع اين شهرستان نقش اساسی دارد و وسعت مراتع با گسترش دام داری و دام پروری در ارتباط مستقيم است. در اروميه دام داری به دو صورت صنعتی و سنتی صورت می گيرد. پرورش طيور و پرورش زنبور عسل نيز در اين منطقه دارای اهميت است. شيلات و پرورش آبزيان نيز در اين شهرستان از اهميت زيادی برخوردار است و افراد زيادی در اين زمينه مشغول به كار هستند.

شهرستان اروميه؛ مهم ترین منطقه ی استان آذربایجان غربی به شمار می آید که در ناحیه ی مرکز استان واقع شده است. مرکز این شهرستان در ۴۵ درجه و ۲ دقيقه درازای خاوری و و ۳۷ درجه و ۳۲ دقيقه پهنای شمالی و ارتفاع ۱۳۳۲ متری از سطح دريا واقع شده است. شهرستان اروميه از شمال به سلماس، از جنوب به اشنويه از شرق به درياچه اروميه و از غرب به خاک تركيه محدود می شود. درياچه اروميه در اين شهرستان مهم ترين پديده طبيعی، اقتصادی و گردشگری به شمار می آید. شهر اروميه (مرکز استان ‌آذربايجان غربی) در جلگه ای به درازای ۷۰ كيلومتر و پهنای ۳۰ كيلومتر در كنار درياچه لاجوردی اروميه گسترده شده است. اين جلگه از رسوبات رودهای باراندوز، شهر چای، روشه چای و نازلوچای كه همه ساله به طور منظم آن را مشروب می سازند؛ پوشيده شده است. پيشينه ی تاريخی و استقرار اين شهر در مسير قفقاز، ارمنستان، ‌آسيای صغير و بين النهرين و نيز زمين های بارور و آب و هوای مساعد، اهميت بسيار ويژه ای را به آن بخشيده است. راه های دسترسی به این منطقه عبارت اند از:
  • مسير راه اروميه - سلماس، به درازای ۸۰ كيلومتر
  • مسير راه تبريز – اروميه
  • مسير اروميه- مهاباد، به درازای ۱۳۷ كيلومت
  • شهر اروميه هم چنين دارای فرودگاه بين المللی است


مسجد مناره - اروميه:
اين‌ مسجد در محله‌ امير نظامي اروميه‌ واقع‌ شده‌ و مناره‌ آجري‌ بلندي‌ دارد كه‌ در دوره‌ قاجار ساخته‌ شده‌ است‌. مسجد از دو قسمت‌ زيرزمين‌ و يك‌ سالن‌ بلند تشكيل‌ شده‌ است‌. نماي‌ خارجي‌ مسجد تزئينات‌ زيبايي‌ دارد. حاشيه‌ قسمت‌ انتهايي‌ آن‌ نيز با يك‌ نوار كاشيكاري‌ شده‌ از جنس‌ كاشي‌هاي‌ هفت‌ رنگ‌ تزئين‌ شده‌ است‌. استفاده‌ از آجرهاي‌ مربع‌ كوچك‌ لعابدار در حد فاصل‌ بندهاي‌ مناره‌ مسجد، بصورت‌ مارپيچ‌ جلوه‌ خاصّي‌ ايجاد كرده‌ است‌ ، قسمت‌ فوقاني‌ مناره‌ نيز با كاشي‌هاي‌ هفت‌ رنگ‌ حاشيه‌ سازي‌ شده‌ است‌.
مسجد اعظم – اروميه:
اين‌ مسجد در خيابان‌ عسگر آبادي‌، جنب‌ بازار و ميدان‌ گندم‌ فروشان‌ واقع‌ شده‌ است‌. نام ‌قبلي‌ اين‌ مسجد، بازار باش‌ بود. شبستان‌ و صحن‌ داخلي‌ مستطيل‌ شكلي‌ دارد كه‌ در وسط‌ آن‌ گنبد اصلي‌ بر روي‌ هشت‌ پايه‌ و ستون‌ مرمري‌ سفيد استوار شده‌ است‌. محراب‌ مسجد نيز با كاشي‌هاي‌ الوان‌ و آيات‌ قرآن‌ به‌ طرزبسيار بديعي‌، تزئين‌ يافته‌ است‌. در چهار گوشه‌ سقف‌ مسجد ، چهار گنبد كوچك‌ هشت‌ ضلعي‌ بدون‌ پايه‌ وستون‌ تعبيه‌ شده‌ است‌. مسجد اعظم‌ دو در ورودي‌ دارد كه‌ بر بالاي‌ هر كدام‌ مناره‌اي‌ است‌ كه‌ با گلدسته‌ وكاشي‌هاي‌ لعابي‌ سبز و زرد تزئين‌ يافته‌ است‌. اين‌ مسجد در تاريخ‌ ۱۳۵۱ خورشیدی‌ تجديد بنا شده‌ است‌.
مسجد جامع - اروميه:
اين‌ مسجد كه‌ در وسط‌ بازار قديمي‌ شهر اروميه‌ قرار دارد، بارها مورد مرمت‌ قرار گرفته‌ وشامل‌ آثاري‌ از دوره‌هاي‌ مختلف‌ است‌: شبستان‌ گنبددار قديمي‌ آن‌ به‌ احتمال‌ قريب‌ به‌ يقين‌ به‌ دوره‌ سلجوقيان‌(قرن‌ ششم‌ به‌ بعد) تعلق‌ دارد. محراب‌ داخل‌ شبستان‌ گنبددار كه‌ گچبري‌ نفيسي‌ دارد، در تاريخ‌ ۶۷۶ هجری قمری در زمان‌ حكومت‌ ايلخانيان‌ ساخته‌ شده‌ است‌. چهل‌ ستون‌ قديمي‌ متصل‌ به‌ شبستان‌ گنبددار كه‌ در خاكبرداري‌ از كف‌ آن‌ مقداري‌ اشياء شكسته‌ متعلق‌ به‌ دوره‌ ايلخانيان‌ بدست‌ آمده‌ است‌. اين‌ چهل‌ ستون‌ چندين‌ بار مرمت‌ شده‌ است‌. حجره‌هاي‌ قديم‌ اطراف‌ صحن‌ مسجد كه‌ به‌ اوايل‌ زنديه‌ مربوط‌ است‌ و سنگ‌ نوشته‌ آن‌ نيز زمان‌ احداث‌ آنرا تاريخ‌ ۱۱۸۴ هجری قمری نشان‌ مي‌دهد. قسمت‌هاي‌ نوساز اطراف‌ صحن‌ ‌که در دهه‌هاي‌ اخير صورت‌ گرفته‌ است‌. كتيبه‌هاي‌ كوفي‌ دور گنبد و گچبري‌ محراب‌ از مهمترين‌ عوامل‌ تزئيني‌ مسجد است‌.
مسجد سردار – اروميه:
مسجد سردار يا ساعتلو در خيابان‌ امام‌ و در امتداد راسته‌ غلام‌ خان‌ واقع‌ شده‌ است‌. اين ‌مسجد در دوره‌ قاجار ساخته‌ شده‌ است‌. وي‌ در سال‌ ۱۳۳۰ هجری قمری ساعت‌ بزرگي‌ را بالاي‌ ورودي‌ آن‌ نصب‌ كرد ولذا اين‌ مسجد بنام‌ مسجد ساعتلو نيز معروف‌ شد. شبستان‌ بزرگ‌ و مستطيل‌ شكل‌ اين‌ مسجد ۲۲ متر طول‌ و ۱۸ متر عرض‌ دارد. در گوشه‌ جنوب‌ شرقي‌ شبستان‌، ۱۲ ستون‌ سنگي‌ هشت‌ ضلعي‌ وجود دارد كه‌ سر ستون‌هاي ‌آن‌ به‌ شيوه‌ مقرنس‌ تراش‌ داده‌ شده‌ و زيبايي‌ خاصي‌ به‌ مسجد بخشيده‌ است‌. در انتهاي‌ شبستان‌ بزرگ ‌، شبستان‌ كوچك‌ قرار دارد كه‌ ابعاد طول‌ و عرض‌ آن‌ ۱۲×۱۰ متر ولي‌ ساده‌ و بدون‌ تزئين‌ است‌.
امامزاده بركشلو – اروميه:
اين‌ مقبره‌ در روستاي‌ امامزاده‌ در ۱۲ كيلومتري‌ شهرستان‌ اروميه واقع‌ شده‌ است‌. قدمت‌ تاريخي‌ اين‌ مقبره‌ به‌ دوره‌ زنديه‌ يا اوايل‌ دوره‌ قاجاريه‌ مي‌رسد. رواق‌ ، گنبد و ايوان‌ در سال‌ ۱۳۳۵ هجری قمری بنا شده‌ است‌. بناي‌ مقبره‌ مستطيل‌ و گنبد مركزي‌ آن‌ از نوع‌ چهار طاقي‌هاي‌ ساساني‌ است‌ كه‌ با چهار جرز قوس‌دار و گوشواره‌ها به‌ هشت‌ ضلعي‌ تبديل‌ شده‌ است‌. نماي‌ خارجي‌ آجركاري‌ شده‌ و نماي‌ داخلي‌ نيز، از نظرتقسيم‌ بندي‌ و تركيبات‌ معماري‌، چشمگير و خوش‌ تركيب‌ است.


بازار اروميه – اروميه:
بازار قديمي‌ شهر اروميه‌ در مجموعه‌ بافت‌ قديمي‌ و در گوشه‌ جنوب‌ شرقي‌ شهر قرار دارد. در بازاراروميه‌ هر راسته‌ و بخشي‌، از سبك‌ و شكل‌ خاص‌ دوره‌ ساخت‌ خود پيروي‌ كرده‌ است‌. عليرغم‌ تنوع‌ شكل طاق‌ها، چشمه‌ها و گنبدها، مجموعه‌ بازار سادگي‌ ويژه‌اي‌ دارد. قديمي‌ترين‌ بخش‌هاي‌ باقيمانده‌ اين‌ بازار از دوره‌ صفويه‌ به‌ يادگار مانده‌ است‌. حمام‌هاي‌ آن‌ نيز به‌ دوره‌ زنديه‌ و قاجاريه‌ مربوط‌ است‌.عمده‌ مصالح‌ اين‌ بناي‌عظيم‌ از آجر است‌.
عمارت چهار برج – اروميه:
اين‌ عمارت‌ ساختمان‌ بزرگي‌ است‌ كه‌ به‌ دستور رضا قلي‌ خان‌ بيگلر بيگي‌ (فرزند موسي‌ خان‌) بنا شده‌ است‌. اين‌ عمارت‌ اتاق‌هاي‌ مزين‌ متعددي‌ از جمله‌ اندروني‌ و بيروني ‌، حمام‌ و... دارد. درچهار گوشه‌ آن ‌، چهار برج‌ احداث‌ شده‌ و عمارت‌ را بصورت‌ قلعه‌اي‌ مجهز به‌ وسايل‌ دفاعي‌ در آورده‌ است.